Afkortingen: van oud Latijn tot moderne chattaal

Een afkorting is een verkorte schrijfwijze van een woord of een reeks woorden. We gebruiken ze elke dag, soms zonder dat we er bij stilstaan. Op je telefoon, in een brief, op een verkeersbord of in een medisch dossier: verkorte schrijfwijzen zijn overal. Maar waar komen ze vandaan, hoe werken ze en waarom gebruiken we ze eigenlijk zo veel? Dit zijn de dingen die de meeste mensen niet weten over dit alledaagse taalmiddel.

De geschiedenis van verkorte schrijfwijzen

Het inkorten van woorden is veel ouder dan je misschien denkt. Al in het oude Rome schreven mensen op stenen en tabletten met verkorte vormen van lange titels en namen. De Romeinen gebruikten bijvoorbeeld “SPQR” voor “Senatus Populusque Romanus”, wat zoveel betekent als “de Senaat en het volk van Rome”. Dit had een praktische reden: ruimte besparen. In de middeleeuwen deden monniken hetzelfde. Zij schreven met de hand en dat kostte enorm veel tijd, dus ze verkortten woorden zo veel mogelijk. Later, toen de drukpers werd uitgevonden, bleven verkorte schrijfwijzen populair. Ze pasten meer tekst op één pagina. Vanaf de twintigste eeuw kwamen er steeds meer nieuwe verkorte vormen bij, vooral in de wetenschap, het leger en de politiek. De term “NATO” en de schrijfwijze “bijv.” zijn allebei voorbeelden uit die periode.

Soorten verkorte schrijfwijzen in het Nederlands

Niet alle verkorte vormen zijn hetzelfde. In het Nederlands zijn er grofweg drie soorten. De eerste is de gewone samentrekking, waarbij je de eerste letter of letters van een woord gebruikt, zoals “dhr.” voor de heer of “ca.” voor circa. De tweede soort is het letterwoord, waarbij je de beginletters van meerdere woorden achter elkaar zet en het geheel uitspreekt als een gewoon woord. “Radar” is daar een goed voorbeeld van: het staat voor “radio detection and ranging”. De derde soort is het initialisme, waarbij je ook beginletters gebruikt, maar elk letter apart uitspreekt. Denk aan “NS” voor de Nederlandse Spoorwegen of “btw” voor belasting over de toegevoegde waarde. Het verschil tussen een letterwoord en een initialisme zit dus in de uitspraak. Bij een letterwoord zeg je één woord, bij een initialisme zeg je de letters één voor één.

Chattaal en digitale verkorte vormen

Met de komst van sms en later WhatsApp ontstond een hele nieuwe laag van verkorte schrijfwijzen. In digitale berichten telt snelheid, en dus bedachten mensen nieuwe manieren om minder te typen. Veel van die vormen komen uit het Engels en zijn overgewaaid naar het Nederlands taalgebruik. “LOL” staat voor “laughing out loud” en wordt gebruikt als iets grappig is. “IKR” staat voor “I know right” en gebruik je als je het volledig eens bent met iemand. “BRB” betekent “be right back” en zeg je als je even weg bent. “FYI” staat voor “for your information” en gebruik je als je iemand iets wilt laten weten zonder dat er een reactie nodig is. Jongeren kennen deze vormen vaak zonder ze ooit geleerd te hebben. Ze leren ze gewoon door ze te zien en te gebruiken in gesprekken. Ouderen hebben hier soms meer moeite mee, omdat deze verkorte vormen nergens officieel zijn vastgelegd.

Afkortingen in de medische wereld

In de zorg en de wetenschap zijn verkorte schrijfwijzen onmisbaar. Artsen, verpleegkundigen en specialisten gebruiken ze dagelijks in dossiers, op recepten en in vakliteratuur. Een voorbeeld is “PRC”, wat staat voor “proximale rij carpectomie”. Dat is een operatie waarbij drie kleine botjes uit het polsgewricht worden verwijderd. Zo’n medische term is lang en ingewikkeld, dus de verkorte vorm maakt communicatie tussen zorgverleners sneller en duidelijker. Andere bekende medische verkorte vormen zijn “MRI” voor magnetic resonance imaging en “EHBO” voor eerste hulp bij ongelukken. Het gevaar in de medische wereld is wel dat verkorte vormen ook verkeerd begrepen kunnen worden. Eén letter verschil kan een heel andere betekenis hebben. Daarom zijn er in ziekenhuizen en apotheken vaste afspraken over welke schrijfwijzen gebruikt mogen worden en welke niet.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen een letterwoord en een initialisme?
Een letterwoord spreek je uit als één woord, zoals “aids” of “radar”. Een initialisme spreek je letter voor letter uit, zoals “NS” of “btw”. Beide zijn verkorte schrijfwijzen van langere namen of omschrijvingen, maar de uitspraak verschilt.

Moet een verkorte schrijfwijze altijd met hoofdletters worden geschreven?
Dat hangt af van het soort. Initiaalwoorden zoals “NS” of “VVD” schrijf je met hoofdletters. Letterwoorden die als gewone woorden zijn ingeburgerd, zoals “radar” of “laser”, schrijf je juist met kleine letters. Voor gewone samentrekkingen zoals “dhr.” of “bijv.” gebruik je ook kleine letters.

Hoe weet je wat een onbekende verkorte vorm betekent?
Als je een onbekende verkorte schrijfwijze tegenkomt, kun je die het beste opzoeken in een woordenboek of via een betrouwbare website. Voor medische of technische termen is het slim om een vakspecifieke bron te raadplegen, omdat dezelfde letters in verschillende vakgebieden een andere betekenis kunnen hebben.

Zijn er regels voor het gebruik van verkorte vormen in formele teksten?
In formele teksten geldt de vuistregel dat je een verkorte schrijfwijze de eerste keer volledig uitschrijft, met de verkorte vorm erachter tussen haakjes. Daarna mag je de verkorte vorm gebruiken. Dit maakt de tekst begrijpelijk voor iedereen, ook voor lezers die de verkorte vorm niet kennen.