Continenten: hoeveel zijn het er en waarom zijn ze niet overal hetzelfde?

Continenten lijken een vast gegeven, maar zodra je er wat dieper induikt, blijkt het een stuk ingewikkelder dan je denkt. Hoeveel grote landmassa’s telt de aarde eigenlijk? Dat antwoord hangt af van waar je woont en welk schoolboek je hebt gebruikt. In Nederland leren de meeste kinderen dat er zeven zijn. Maar in andere landen gaat men uit van vijf of zelfs zes. Dat klinkt verwarrend, en dat is het ook een beetje. Toch is er een goede verklaring voor al die verschillende indelingen.

De zeven grote landmassa’s die de wereld kent

In Nederland en de meeste westerse landen wordt de wereld verdeeld in zeven grote landmassa’s: Europa, Azië, Afrika, Noord-Amerika, Zuid-Amerika, Oceanië en Antarctica. Dit is de indeling die het meest wordt gebruikt in onderwijs en wetenschap in deze regio. Europa en Azië zijn daarin twee aparte gebieden, ook al liggen ze op één groot aaneengesloten stuk land. Dat grote geheel wordt ook wel Eurazië genoemd. De reden dat ze toch apart staan, is vooral historisch en cultureel. Europa heeft eeuwenlang een eigen identiteit ontwikkeld, los van Azië. Datzelfde geldt voor Noord-Amerika en Zuid-Amerika, die door het smalste stuk land ter wereld, de landengte van Panama, met elkaar verbonden zijn.

Niet iedereen gebruikt dezelfde indeling

In Rusland, China en veel Oost-Europese landen gaat men uit van zes gebieden. Daarin zijn Europa en Azië samengevoegd tot Eurazië. In Spanje en veel Latijns-Amerikaanse landen telt men er ook zes, maar dan door Noord-Amerika en Zuid-Amerika samen te nemen als één Amerika. De Olympische Ringen zijn een goed voorbeeld van een vijfdeling: de vijf ringen staan voor vijf bewoonde werelddelen, waarbij Antarctica buiten beschouwing blijft. Sommige wetenschappers redeneren zelfs puur op geologische gronden en komen dan op een heel andere uitkomst. Geologie kijkt naar de aardplaten waarop de landmassa’s liggen, en die komen niet altijd overeen met de grenzen die wij op een schoolkaart zien.

Het vergeten werelddeel onder het ijs

Antarctica is het koudste, droogste en windrijkste gebied op aarde. Het zuidpoolcontinent telt geen vaste bewoners en heeft geen eigen regering. Toch wordt het in veel indelingen gewoon meegenomen als volwaardig werelddeel. Onder het dikke ijslaag bevindt zich een enorm landoppervlak, groter dan Europa. Wetenschappers uit verschillende landen werken er samen in onderzoeksstations. Politiek gezien is Antarctica uniek: geen enkel land heeft er officieel zeggenschap over, dankzij een internationaal verdrag uit 1959. Dat maakt het in veel opzichten het meest bijzondere gebied van onze planeet.

Hoe de landmassa’s zijn ontstaan

Zo’n 300 miljoen jaar geleden was er maar één groot supercontinent op aarde, dat wetenschappers Pangea noemen. Door de beweging van aardplaten brak dit supercontinent langzaam op in kleinere stukken. Die stukken dreven uiteen over een periode van tientallen miljoenen jaren en vormen nu de landmassa’s die we kennen. Die beweging is nog steeds gaande. Afrika beweegt richting Europa, wat op zeer lange termijn de Middellandse Zee kleiner maakt. Australië schuift langzaam naar het noorden. Deze processen gaan zo langzaam dat een mensenleven er niets van merkt, maar over miljoenen jaren zal de kaart van de wereld er heel anders uitzien.

Veelgestelde vragen

Hoeveel continenten zijn er officieel?
Er is geen wereldwijd vastgestelde officiële indeling. In Nederland en veel andere westerse landen worden zeven werelddelen gehanteerd: Europa, Azië, Afrika, Noord-Amerika, Zuid-Amerika, Oceanië en Antarctica. Andere landen gebruiken een indeling van vijf of zes werelddelen.

Waarom worden Europa en Azië soms als één geheel gezien?
Europa en Azië liggen op één grote aaneengesloten landmassa zonder zee ertussen. De scheiding ertussen is gebaseerd op cultuur en geschiedenis, niet op geografie. Sommige landen en wetenschappers kiezen er daarom voor om de twee samen te nemen als Eurazië.

Is Oceanië hetzelfde als Australië?
Nee, Oceanië en Australië zijn niet hetzelfde. Australië is het grote vasteland midden in de regio. Oceanië omvat naast Australië ook duizenden eilanden in de Stille Oceaan, waaronder Nieuw-Zeeland, Papoea-Nieuw-Guinea en vele kleine eilandgroepen.

Wat was Pangea?
Pangea was een supercontinent dat zo’n 300 miljoen jaar geleden bestond. Op dat moment lagen alle huidige landmassa’s nog aan elkaar vast als één groot geheel. Door de beweging van aardplaten brak Pangea op en dreven de stukken langzaam uit elkaar tot de werelddelen die we nu kennen.

Beweegt de aarde nog steeds?
Ja, de aardplaten bewegen nog altijd. Dit gaat met een snelheid van enkele centimeters per jaar, vergelijkbaar met hoe snel een nagel groeit. Op menselijke schaal is dat nauwelijks merkbaar, maar over miljoenen jaren zorgt die beweging voor grote veranderingen in de ligging van de landmassa’s.